Mutlu
New member
Sisi darbeyi kime yaptı? Mısır’da 2013’te ne oldu, kim hedef alındı ve sonuçları neydi?
Sisi darbeyi kime yaptı? Önce en kısa cevap: Muhammed Mursi’ye
Bu konuya biraz yakından bakınca, “Sisi darbeyi kime yaptı?” sorusunun aslında tek cümlelik bir cevaptan daha fazlasını gerektirdiği görülüyor. 2013 yılında Mısır’da ordunun başındaki General Abdülfettah es-Sisi, dönemin Cumhurbaşkanı Muhammed Mursi’yi görevden uzaklaştırdı. Mursi, Müslüman Kardeşler’in siyasi kanadı olan Hürriyet ve Adalet Partisi’nin adayı olarak 2012’de yapılan cumhurbaşkanlığı seçimlerini kazanmıştı. Sisi ise o dönemde savunma bakanı ve silahlı kuvvetlerin komutanıydı.
Ancak burada önemli bir ayrıntı var: Olayı yalnızca “Sisi, Mursi’yi devirdi” şeklinde anlatmak, 2013 Mısır krizinin toplumsal ve siyasi boyutunu eksik bırakır. Çünkü Mursi’nin görevden alınmasından hemen önce milyonlarca kişinin katıldığı büyük protestolar düzenlenmişti. Ordunun müdahalesi bu protestoların ardından geldi. Bu nedenle olayın tanımlanması konusunda da farklı siyasi yorumlar ortaya çıktı. Mursi taraftarları ve birçok insan hakları kuruluşu bunu askeri darbe olarak nitelendirirken, ordu ve onu destekleyen çevreler müdahaleyi halkın taleplerine cevap veren bir siyasi geçiş olarak sundu. Human Rights Watch ise 3 Temmuz 2013'te ordunun Mursi'yi iktidardan uzaklaştırdığını açık biçimde belgeledi.
Mursi kimdi ve nasıl cumhurbaşkanı oldu?
Mısır’daki süreci anlamak için önce Mursi’nin iktidara gelişine bakmak gerekiyor.
2011’de Hüsnü Mübarek’in devrilmesinden sonra Mısır, onlarca yıl süren otoriter yönetimin ardından yeni bir siyasi dönem yaşamaya başladı. 2012’de cumhurbaşkanlığı seçimi yapıldı ve Muhammed Mursi ikinci turda oyların yüzde 51,7’sini alarak kazandı. Böylece yürütme yetkisi askeri yönetimden seçilmiş sivil cumhurbaşkanına geçti. Freedom House da Mursi’nin ikinci turda yüzde 51,7 oy aldığını ve iktidarın askeri yapıdan sivil yönetime devredildiğini kaydediyor.
Fakat yüzde 51,7 rakamını doğru okumak gerekiyor. Bu, Mursi’nin toplumun yüzde 51,7’sinin tamamının siyasi desteğini aldığı anlamına gelmiyordu; ikinci turda iki aday arasında yapılan bir seçimin sonucuydu. İlk turda Mursi oyların yaklaşık yüzde 25’ini almıştı. Dolayısıyla toplumun önemli bir bölümü kendisini desteklemiyordu. Human Rights Watch da Mursi’nin ikinci turdaki zaferini “dar bir çoğunluk” olarak değerlendiriyor.
Bu ayrıntı 2013 krizinde önemli hale geldi. Çünkü Mursi’nin karşısındaki muhalefet, seçim kazanılmış olsa bile hükümetin toplumun farklı kesimlerini yeterince temsil etmediğini savunmaya başladı.
Peki Mursi neden bu kadar büyük bir tepkiyle karşılaştı?
Mursi dönemindeki sorunlar sadece Müslüman Kardeşler ile laik veya seküler gruplar arasındaki ideolojik tartışmadan ibaret değildi.
2012 yılının Kasım ayında Mursi, cumhurbaşkanlığı kararlarını yargısal denetimin büyük ölçüde dışında bırakan bir anayasal düzenleme yaptı. Bu karar yargı çevrelerinde ve muhalefette ciddi tepkiye yol açtı. Ardından anayasa hazırlama süreci de toplumdaki kutuplaşmayı artırdı. Human Rights Watch, Mursi döneminde ifade özgürlüğü, gösteri hakkı ve örgütlenme özgürlüğü açısından sorunların devam ettiğini; gazetecilere yönelik kovuşturmaların ve polis ihlallerinin de sürdüğünü belirtiyor.
Burada dengeli bir nokta ortaya çıkıyor: Mursi’nin yönetimini eleştirenlerin gerekçeleri tamamen temelsiz değildi. Fakat bu durum ordunun seçilmiş bir cumhurbaşkanını görevden almasını demokratik açıdan otomatik olarak meşru hale getirmiyor. Zaten 2013 krizinin en zor sorusu da burada ortaya çıkıyor:
Bir hükümet ciddi biçimde başarısız olduğunda veya geniş toplumsal tepki gördüğünde, çözüm seçimlerin beklenmesi mi olmalıdır, yoksa ordu siyasi sürece müdahale edebilir mi?
Bu soru yalnızca Mısır için değil, sivil-asker ilişkileri açısından genel bir siyaset bilimi problemidir.
30 Haziran 2013: Sokağa çıkan milyonlar
Mursi’nin görevden alınmasından birkaç gün önce, 30 Haziran 2013’te ülke çapında büyük protestolar gerçekleşti. Protestocular Mursi’nin istifasını ve erken seçim yapılmasını istiyordu.
Burada “kaç milyon kişi vardı?” sorusu özellikle tartışmalıdır. O dönemde Mursi karşıtı hareketin çok yüksek katılımlı olduğu konusunda ciddi bir görüş birliği bulunmasına rağmen, kesin katılımcı sayıları konusunda farklı rakamlar ve siyasi iddialar kullanıldı. Bu yüzden “kesin olarak şu kadar milyon kişi vardı” demek yerine, güvenilir kaynakların üzerinde birleştiği noktanın protestoların kitlesel niteliği olduğunu söylemek daha sağlıklı.
Human Rights Watch, 30 Haziran’daki kitlesel protestoların ardından Sisi liderliğindeki ordunun 3 Temmuz’da Mursi’yi görevden aldığını belirtiyor.
Bu ayrım bence çok önemli. Çünkü Mısır'da aynı anda iki gerçek vardı:
Bir tarafta gerçekten milyonlarca insanın Mursi yönetimine karşı sokağa çıkması vardı.
Diğer tarafta ise bu toplumsal tepkinin ardından anayasal düzeni askıya alan ve seçilmiş cumhurbaşkanını görevden alan askeri müdahale vardı.
İki olgudan birini kabul edip diğerini yok saymak, 2013 olaylarını anlamayı zorlaştırıyor.
Sisi 3 Temmuz’da tam olarak ne yaptı?
3 Temmuz 2013 akşamında Sisi televizyondan yaptığı açıklamayla Mursi’nin görevden alındığını duyurdu. Anayasa geçici olarak askıya alındı ve Anayasa Mahkemesi Başkanı Adli Mansur geçici cumhurbaşkanı olarak görevlendirildi.
Ordunun açıklamasına göre amaç, ülkedeki siyasi krizi sona erdirmek ve yeni bir geçiş süreci başlatmaktı. Fakat fiili güç yine ordunun elindeydi. Human Rights Watch, Sisi’nin açıklamasında anayasanın geçici olarak askıya alındığını ve Adli Mansur’un geçici cumhurbaşkanı olacağını aktarıyor.
Bu nedenle “Sisi darbeyi kime yaptı?” sorusunun en doğrudan cevabı:
Muhammed Mursi’ye ve onun liderliğindeki siyasi iktidara.
Ancak sonraki gelişmelere bakıldığında hedef yalnızca Mursi’nin cumhurbaşkanlığı makamı değildi. Müslüman Kardeşler örgütünün siyasi ve toplumsal yapısı da giderek baskı altına girdi.
Mursi görevden alındıktan sonra ne oldu?
İşin en ağır bölümü bundan sonra başladı.
Mursi görevden alındıktan sonra Müslüman Kardeşler destekçileri Kahire’de ve başka bölgelerde protestolar düzenledi. Güvenlik güçleri bu gösterilere sert biçimde müdahale etti.
Human Rights Watch’un 2014 Dünya Raporu’na göre, 2013 yılında Mursi’nin görevden alınmasının ardından protestolarda 1.300’den fazla kişi güvenlik güçlerinin aşırı güç kullanması sonucu öldü ve 3.500’den fazla Müslüman Kardeşler destekçisi tutuklandı.
En tartışmalı olaylardan biri 14 Ağustos 2013’te Rabia Meydanı’ndaki oturma eyleminin dağıtılmasıydı.
Human Rights Watch daha sonraki araştırmalarında güvenlik güçlerinin operasyonunda en az 817 kişinin öldüğünü belgeledi. Başka değerlendirmelerinde ise Mursi’nin devrilmesini takip eden farklı olayların tamamında ölü sayısının 1.150’nin üzerine çıktığını bildirdi. Rakamların kaynaklara göre değişmesinin temel nedeni, farklı olayların ve zaman aralıklarının hesaba katılmasıdır.
Sisi darbeyi kime yaptı? Önce en kısa cevap: Muhammed Mursi’ye
Bu konuya biraz yakından bakınca, “Sisi darbeyi kime yaptı?” sorusunun aslında tek cümlelik bir cevaptan daha fazlasını gerektirdiği görülüyor. 2013 yılında Mısır’da ordunun başındaki General Abdülfettah es-Sisi, dönemin Cumhurbaşkanı Muhammed Mursi’yi görevden uzaklaştırdı. Mursi, Müslüman Kardeşler’in siyasi kanadı olan Hürriyet ve Adalet Partisi’nin adayı olarak 2012’de yapılan cumhurbaşkanlığı seçimlerini kazanmıştı. Sisi ise o dönemde savunma bakanı ve silahlı kuvvetlerin komutanıydı.
Ancak burada önemli bir ayrıntı var: Olayı yalnızca “Sisi, Mursi’yi devirdi” şeklinde anlatmak, 2013 Mısır krizinin toplumsal ve siyasi boyutunu eksik bırakır. Çünkü Mursi’nin görevden alınmasından hemen önce milyonlarca kişinin katıldığı büyük protestolar düzenlenmişti. Ordunun müdahalesi bu protestoların ardından geldi. Bu nedenle olayın tanımlanması konusunda da farklı siyasi yorumlar ortaya çıktı. Mursi taraftarları ve birçok insan hakları kuruluşu bunu askeri darbe olarak nitelendirirken, ordu ve onu destekleyen çevreler müdahaleyi halkın taleplerine cevap veren bir siyasi geçiş olarak sundu. Human Rights Watch ise 3 Temmuz 2013'te ordunun Mursi'yi iktidardan uzaklaştırdığını açık biçimde belgeledi.
Mursi kimdi ve nasıl cumhurbaşkanı oldu?
Mısır’daki süreci anlamak için önce Mursi’nin iktidara gelişine bakmak gerekiyor.
2011’de Hüsnü Mübarek’in devrilmesinden sonra Mısır, onlarca yıl süren otoriter yönetimin ardından yeni bir siyasi dönem yaşamaya başladı. 2012’de cumhurbaşkanlığı seçimi yapıldı ve Muhammed Mursi ikinci turda oyların yüzde 51,7’sini alarak kazandı. Böylece yürütme yetkisi askeri yönetimden seçilmiş sivil cumhurbaşkanına geçti. Freedom House da Mursi’nin ikinci turda yüzde 51,7 oy aldığını ve iktidarın askeri yapıdan sivil yönetime devredildiğini kaydediyor.
Fakat yüzde 51,7 rakamını doğru okumak gerekiyor. Bu, Mursi’nin toplumun yüzde 51,7’sinin tamamının siyasi desteğini aldığı anlamına gelmiyordu; ikinci turda iki aday arasında yapılan bir seçimin sonucuydu. İlk turda Mursi oyların yaklaşık yüzde 25’ini almıştı. Dolayısıyla toplumun önemli bir bölümü kendisini desteklemiyordu. Human Rights Watch da Mursi’nin ikinci turdaki zaferini “dar bir çoğunluk” olarak değerlendiriyor.
Bu ayrıntı 2013 krizinde önemli hale geldi. Çünkü Mursi’nin karşısındaki muhalefet, seçim kazanılmış olsa bile hükümetin toplumun farklı kesimlerini yeterince temsil etmediğini savunmaya başladı.
Peki Mursi neden bu kadar büyük bir tepkiyle karşılaştı?
Mursi dönemindeki sorunlar sadece Müslüman Kardeşler ile laik veya seküler gruplar arasındaki ideolojik tartışmadan ibaret değildi.
2012 yılının Kasım ayında Mursi, cumhurbaşkanlığı kararlarını yargısal denetimin büyük ölçüde dışında bırakan bir anayasal düzenleme yaptı. Bu karar yargı çevrelerinde ve muhalefette ciddi tepkiye yol açtı. Ardından anayasa hazırlama süreci de toplumdaki kutuplaşmayı artırdı. Human Rights Watch, Mursi döneminde ifade özgürlüğü, gösteri hakkı ve örgütlenme özgürlüğü açısından sorunların devam ettiğini; gazetecilere yönelik kovuşturmaların ve polis ihlallerinin de sürdüğünü belirtiyor.
Burada dengeli bir nokta ortaya çıkıyor: Mursi’nin yönetimini eleştirenlerin gerekçeleri tamamen temelsiz değildi. Fakat bu durum ordunun seçilmiş bir cumhurbaşkanını görevden almasını demokratik açıdan otomatik olarak meşru hale getirmiyor. Zaten 2013 krizinin en zor sorusu da burada ortaya çıkıyor:
Bir hükümet ciddi biçimde başarısız olduğunda veya geniş toplumsal tepki gördüğünde, çözüm seçimlerin beklenmesi mi olmalıdır, yoksa ordu siyasi sürece müdahale edebilir mi?
Bu soru yalnızca Mısır için değil, sivil-asker ilişkileri açısından genel bir siyaset bilimi problemidir.
30 Haziran 2013: Sokağa çıkan milyonlar
Mursi’nin görevden alınmasından birkaç gün önce, 30 Haziran 2013’te ülke çapında büyük protestolar gerçekleşti. Protestocular Mursi’nin istifasını ve erken seçim yapılmasını istiyordu.
Burada “kaç milyon kişi vardı?” sorusu özellikle tartışmalıdır. O dönemde Mursi karşıtı hareketin çok yüksek katılımlı olduğu konusunda ciddi bir görüş birliği bulunmasına rağmen, kesin katılımcı sayıları konusunda farklı rakamlar ve siyasi iddialar kullanıldı. Bu yüzden “kesin olarak şu kadar milyon kişi vardı” demek yerine, güvenilir kaynakların üzerinde birleştiği noktanın protestoların kitlesel niteliği olduğunu söylemek daha sağlıklı.
Human Rights Watch, 30 Haziran’daki kitlesel protestoların ardından Sisi liderliğindeki ordunun 3 Temmuz’da Mursi’yi görevden aldığını belirtiyor.
Bu ayrım bence çok önemli. Çünkü Mısır'da aynı anda iki gerçek vardı:
Bir tarafta gerçekten milyonlarca insanın Mursi yönetimine karşı sokağa çıkması vardı.
Diğer tarafta ise bu toplumsal tepkinin ardından anayasal düzeni askıya alan ve seçilmiş cumhurbaşkanını görevden alan askeri müdahale vardı.
İki olgudan birini kabul edip diğerini yok saymak, 2013 olaylarını anlamayı zorlaştırıyor.
Sisi 3 Temmuz’da tam olarak ne yaptı?
3 Temmuz 2013 akşamında Sisi televizyondan yaptığı açıklamayla Mursi’nin görevden alındığını duyurdu. Anayasa geçici olarak askıya alındı ve Anayasa Mahkemesi Başkanı Adli Mansur geçici cumhurbaşkanı olarak görevlendirildi.
Ordunun açıklamasına göre amaç, ülkedeki siyasi krizi sona erdirmek ve yeni bir geçiş süreci başlatmaktı. Fakat fiili güç yine ordunun elindeydi. Human Rights Watch, Sisi’nin açıklamasında anayasanın geçici olarak askıya alındığını ve Adli Mansur’un geçici cumhurbaşkanı olacağını aktarıyor.
Bu nedenle “Sisi darbeyi kime yaptı?” sorusunun en doğrudan cevabı:
Muhammed Mursi’ye ve onun liderliğindeki siyasi iktidara.
Ancak sonraki gelişmelere bakıldığında hedef yalnızca Mursi’nin cumhurbaşkanlığı makamı değildi. Müslüman Kardeşler örgütünün siyasi ve toplumsal yapısı da giderek baskı altına girdi.
Mursi görevden alındıktan sonra ne oldu?
İşin en ağır bölümü bundan sonra başladı.
Mursi görevden alındıktan sonra Müslüman Kardeşler destekçileri Kahire’de ve başka bölgelerde protestolar düzenledi. Güvenlik güçleri bu gösterilere sert biçimde müdahale etti.
Human Rights Watch’un 2014 Dünya Raporu’na göre, 2013 yılında Mursi’nin görevden alınmasının ardından protestolarda 1.300’den fazla kişi güvenlik güçlerinin aşırı güç kullanması sonucu öldü ve 3.500’den fazla Müslüman Kardeşler destekçisi tutuklandı.
En tartışmalı olaylardan biri 14 Ağustos 2013’te Rabia Meydanı’ndaki oturma eyleminin dağıtılmasıydı.
Human Rights Watch daha sonraki araştırmalarında güvenlik güçlerinin operasyonunda en az 817 kişinin öldüğünü belgeledi. Başka değerlendirmelerinde ise Mursi’nin devrilmesini takip eden farklı olayların tamamında ölü sayısının 1.150’nin üzerine çıktığını bildirdi. Rakamların kaynaklara göre değişmesinin temel nedeni, farklı olayların ve zaman aralıklarının hesaba katılmasıdır.